الهام آن امورى نيست كه اگر خدا عنايت نكند آدمى به حسب طبع خود علم به آنها پيدا نمىكند ، و آيه « وَنَفْسٍ وَما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها » « 1 » از آن خبر مىدهد ، بلكه الهام عملى و به معناى وادار كردن ، و دعوت باطنى به عمل خير و شكر نعمت و بالآخره عمل صالح است . خداى تعالى در اين آيه آن نعمتى را كه سائل درخواست كرده نام نبرده ، تا هم نعمتهاى ظاهرى چون حيات ، رزق ، شعور و اراده را ، و هم نعمتهاى باطنى چون ايمان به خدا اسلام ، خشوع ، توكل بر خدا و تفويض به خدا را شامل شود . پس جمله * ( « رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ . . . » ) * درخواست اين است كه نعمت ثناء بر او را ارزانيش بدارد تا با اظهار قولى و عملى نعمت او را اظهار نمايد . اما قولى كه روشن است . و اما عملى به اينكه نعمتهاى خدا را طورى استعمال كند كه همه بفهمند نعمت وى از خداى سبحان است و خدا آن را به وى داده ، و از ناحيه خود او نيست ، و لازمه اين گونه استعمال اين است كه عبوديت و مملوكيت اين انسان در گفتار و كردارش هويدا باشد . و اينكه كلمه « نعمت » را با جمله * ( « الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلى والِدَيَّ » ) * تفسير كرده مىفهماند كه شكر مذكور هم از طرف خود سائل است ، و هم از طرف پدر و مادرش . و در حقيقت فرزند بعد از در گذشت پدر و مادرش زبان ذكر گويى براى آنان است . * ( « وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاه » ) * - اين جمله عطف است بر جمله * ( « أَنْ أَشْكُرَ . . . » ) * ، و سؤال ديگرى است متمم سؤال شكر ، چون شكر نعمت چيزى است كه ظاهر اعمال انسان را زينت مىدهد ، و صلاحيت پذيرفتن خداى تعالى زيورى است كه باطن اعمال را مىآرايد ، و آن را خالص براى خدا مىسازد . * ( « وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي » ) * - اصلاح در ذريه به اين معنا است كه صلاح را در ايشان ايجاد كند و چون اين ايجاد از ناحيه خداست ، معنايش اين مىشود كه ذريه را موفق به عمل صالح سازد ، و اين اعمال صالح كار دلهايشان را به صلاح بكشاند . و اگر كلمه اصلاح را مقيد كرد به قيد « لى » و گفت « ذريه‌ام را براى من اصلاح كن » براى اين است كه بفهماند اصلاحى درخواست مىكند كه خود او از اصلاح آنان بهره مند شود ، يعنى ذريه او به وى احسان كنند ، همانطور كه او به پدر و مادرش احسان مىكرد . و خلاصه دعاى اين است كه خدا شكر نعمتش و عمل صالح را به وى الهام كند ، و او

--> ( 1 ) سوره شمس ، آيه 7 و 8 .